Elektronik Atık Nedir?
Elektronik atıklar ya da kısaltılmış olarak, E-atıklar; elektrikli ve elektronik aygıtlardır.
E-atıklar, yer kaplamaları ve zehirli maddeler içermeleri dolayısıyla dünyada gittikçe büyüyen bir sorundur. Örneğin, bir bilgisayar ekranında, ağırlığının %6’sı kadar kurşun bulunmaktadır. Günümüzde bazı ülkelerde e-atıklar geri dönüşüm için toplanmaktadırlar. Bu atıklar doğru olarak değerlendirildiklerinde hammadde olarak kullanılabilmektedirler.
E-Atık (elektronik atık) küresel olarak elektronik cihaz/aletlerin kullanıcısı tarafından kullanım süresini/hayatını tamamlamasıyla ortaya çıkartılan atıktır. E-atıklar (TV, bilgisayar, yazıcı, telefon, fax, fotokopi makinaları, ekranlar, DVD, VCR, entegre devreler, yarı iletkenler, baskılı devreler, algılayıcılar, kablolar, MP3, tıbbi cihazlar vs) başlıca plastik, metal(ler) ve cam içermektedir. Bu elektronik atıklar genellikle demonte edildiklerinde, yakıldıklarında veya tekrar kazanım/kullanım için parçalandıklarında tehlikeli maddeler içerebilmektedir Son teknolojik gelişmeler üreticiler için daha az toksik malzeme seçeneği ve daha ucuz geri dönüşüm metodları seçeneği sağlamaktadır. Sonuç olara, E-Atık endüstrisi büyüyen ve gelişen bir pazar konumundadır.
Elektronik Atık tehlikeli bir atıktır. Klorlu solventler, bromlu alev geçiktiriciler, PVC, ağır metaller, plastik ve gazlar elektronik ürünler ve parçalar yapmada, yarı iletken yongalar üretmede, devreler ve disk sürücüler imalinde 1000 üzerinde malzeme kullanılmaktadır. Bir TV katot ışın tüpü (CRT) 2-4 kg kurşun, büyük TV ekranı ondan daha fazla kurşun içermektedir. Toprak dolgusundaki ağır metallerin örneğin Pb, Cd ve Hg’nin %40’tan fazlası elektronik alet atıklarından gelmektedir.
Genel İçerik ve Zararları
Kurşun (Pb): Pb’nin sağlık üzerine olumsuz etkileri iyi bilinmektedir Çocuklarda beyin hasarı ve üreme bozuklukları Pb’ye maruziyetten bir çok üründen yasaklanmıştır. CRT tüpleri, eski lehimler ve entegre devreler kurşun içerir.
Cıva (Hg): Düşük dozlarda bile zehirlidir ve beyin ve böbreklere zarar verir. Anne sütüyle geçebilir. Bir çay kaşığının 70’te biri bile 20 acre’lık bir göldeki suyu kirletip yaşayan balıkların yenmesini engeller.
Kadminyum (Cd): Cd insan vücudunda böbrekte birikir ve insanı zehirler. Kırılgan kemiklere etkisi vardır. Yüzeye bindirilmiş aletler, yonga resistörleri, infrared dedektörleri, yarı iletkenler ve eski tip CTR tüpleri Cd içerir. Ayrıca plastiklerde stabilizatör olarak kullanılır
Bromlu Alev Geciktiriciler (BFR): Normal gelişme için hormonal fonksiyonları önemli derecede etkiler. BFR işyeri ve ofislerdeki bilgisayarlar üzerindeki tozlarda bulunmaktadır ve ABD ve İsveç’te anne sütünde çok fazla miktarda rastlanmıştır.
Fosfor (P): CTR tüpün iç yüzünü kaplamak için kullanılır. Kırılan tüplerden oluşan tozların teneffüsü çok risklidir. Fosforun zararı pek fazla bilinmemektedir.
Baryum (Ba): CRT tüpünden radyasyonu azaltmak için kullanılır Kısa süre Ba maruziyeti beyin şişmesine, kas zayıflığına, kalp ve karaciğer hastalığına neden olabilmektedir.
Altı Değerlikli Krom (Cr+6): Korozyon koruması ve işlenmemiş galvaniz çelik levhalar ve serleştirilmiş çelik için kullanılır. DNA hasarı ve astimik bronşite sebep olabilir.
Berilyum (Be): Ana kart ve bağlantılarda bulunur. Son zamanlarda Be kanserojen olarak sınıflanmaktadır.
Plastikler: Bir bilgisayarda ortalama 7 kg civarında PVC’de içeren plastik bulunur. Belli sıcaklıkta yandığında dioksin oluşur. Plastik kombinasyonları basılı devrelerde, PVC en tehlikeli plastiktir.
Elektronik Atıklar Kategorileri
ELEKTRİKLİ VE ELEKTRONİK EŞYA KATEGORİLERİ
1- Büyük ev eşyaları
2- Küçük ev aletleri
3- Bilişim ve telekomünikasyon ekipmanları
4- Tüketici ekipmanları
5- Aydınlatma ekipmanları
6- Elektrikli ve elektronik aletler (büyük ve sabit sanayi aletleri hariç)
7- Oyuncaklar, eğlence ve spor aletleri
8- Tıbbî cihazlar
9- İzleme ve kontrol aletleri
10- Otomatlar
KATEGORİLERİN AYRINTILI LİSTESİ
1- Büyük Ev Eşyaları:
a) Büyük soğutucu cihazlar
b) Buzdolapları
c) Dondurucular
ç) Gıdaların soğutulması, korunması ve saklanması için kullanılan diğer büyük cihazlar
d) Çamaşır makineleri
e) Çamaşır kurutma makineleri
f) Bulaşık makineleri
g) Pişirme cihazları
ğ) Elektrikli ocaklar
h) Elektrikli saclar
ı) Mikrodalga fırınlar
i) Gıda pişirici ve hazırlayıcı diğer büyük cihazlar
j) Elektrikli ısıtıcılar
k) Elektrikli radyatörler
l) Odaların, yatakların ve oturma gruplarının ısıtılmasında kullanılan diğer büyük cihazlar
m) Elektrikli vantilatörler/aspiratörler
n) İklimlendirme cihazları
o) Diğer fan, havalandırma ve iklimlendirme ekipmanları
ö) Elektrikli ve elektronik eşya tanımı kapsamındaki diğer büyük ev eşyaları
2- Küçük Ev Aletleri:
a) Elektrikli süpürgeler
b) Halı yıkama makineleri
c) Diğer temizleme makineleri
ç) Örgü, dokuma, dikiş makineleri ve diğer kumaş işleyici makineler
d) Ütü makineleri, ütüleme ve diğer giysi bakım aletleri
e) Tost makineleri
f) Kızartma makineleri
g) Öğütücüler, kahve makineleri, paketleme cihazları
ğ) Elektrikli bıçaklar
h) Saç kesimi, saç kurutucu, diş fırçalama, tıraş, masaj ve diğer vücut bakım aletleri
ı) Duvar ve kol saatleri ve diğer zaman ölçümü ve göstergesi veya kaydı için kullanılan aygıtlar
i) Tartılar
j) Elektrikli ve elektronik eşya tanımı kapsamındaki diğer küçük ev aletleri
3- Bilişim ve Telekominikasyon Ekipmanları:
a) Merkezi veri işlemesi:
1) Ana bilgisayarlar (Mainframe)
2) Mini bilgisayarlar
3) Yazıcı Birimleri
b) Kişisel bilgisayar ekipmanları:
1) Kişisel bilgisayarlar (Merkezi işleme birimi, fare, ekran ve klavye dahil)
2) Dizüstü bilgisayarlar (Merkezi işleme birimi, fare, ekran ve klavye dahil olak üzere notebook, laptop vb.)
3) Avuçiçi bilgisayarlar (Notepad vb.)
4) Yazıcılar
5) Kopyalama ekipmanı
6) Elektrikli ve elektronik daktilolar
7) Cep ve masa hesap makineleri ve elektronik bilgi toplama, muhafaza etme, işleme, sunma veya iletme için kullanılan diğer ürün ve ekipmanlar
Kullanıcı terminalleri ve sistemleri
9) Faks makineleri
10) Teleks
11) Telefonlar
12) Ankesörlü telefonlar
13) Kablosuz telefonlar
14) Cep telefonları
15) Telesekreterler ve telekomünikasyon vasıtasıyla ses, görüntü ve başka bilgilerin iletilmesi için kullanılan diğer ürün ve ekipmanlar
16) Elektrikli ve elektronik eşya tanımı kapsamındaki diğer bilişim ve telekomünikasyon ekipmanları
4- Tüketici ekipmanları:
a) Radyo alıcıları
b) Televizyon alıcıları
c) Video kameraları
ç) Video kaydediciler
d) Hi-fi kaydediciler
e) Ses yükselteçleri
f) Müzik enstrümanları
g) Telekomünikasyon dışında görüntü ve sesin dağıtımını sağlayan sinyaller ve diğer teknolojiler de dahil olmak üzere, görüntü ve ses kaydı veya bunların reprodüksüyonu amacıyla kullanılan diğer ürün ve ekipmanlar
ğ) Elektrikli ve elektronik eşya tanımı kapsamındaki diğer tüketici ekipmanları
5- Aydınlatma ekipmanları:
a) Evsel kullanım hariç floresan ampuller
b) Düz floresan lambalar
c) Kompakt floresan lambalar
ç) Basınçlı sodyum lambalar ve metal halit lambalar dahil olmak üzere, yüksek güçlü deşarj lambaları
d) Düşük basınçlı sodyum lambalar
e) Akkor flamanlı ampuller hariç ışık verme veya ışık kontrolü için kullanılan diğer ekipmanlar
f) Elektrikli ve elektronik eşya tanımı kapsamındaki diğer aydınlatma ekipmanları
6- Elektrikli ve elektronik aletler (büyük ve sabit sanayi aletleri hariç):
a) Matkaplar
b) Testereler
c) Dikiş makineleri
ç) Ahşap, metal veya diğer malzemelerin işlenmesinde kullanılan torna, değirmen, kumlama, zımpara, kesme, parçalama, delme, delik açma, dövme, katlama, eğme ve diğer işleme aletleri
d) Perçinleme, çivileme, vidalama; perçin, çivi ve vida sökme ve benzer işlemler için kullanılan aletler
e) Kaynak, lehim makineleri ve benzer makineler
f) Sıvı veya gaz halindeki maddelerin sprey, dağıtma, sürme veya diğer şekillerde uygulanması için kullanılan ekipmanlar
g) Çim biçme ve diğer bahçıvanlık işlerinde kullanılan aletler
ğ) Elektrikli ve elektronik eşya tanımı kapsamındaki diğer elektrikli ve elektronik aletler
7- Oyuncaklar, eğlence ve spor ekipmanları:
a) Elektrikli tren ve yarış arabası takımları
b) El tipi video oyun konsolları
c) Video oyunları
ç) Bisiklet sürme, koşma, kürek çekme vb. sporlar için kullanılan bilgisayarlar
d) Elektrikli veya elektronik spor aletleri
e) Jetonlu makineler
f) Elektrikli ve elektronik eşya tanımı kapsamındaki diğer oyuncaklar, eğlence ve spor aletleri
8- Tıbbî cihazlar (emplantasyon ürünleri ve hastalık bulaşıcı temaslarda bulunan ürünler hariç):
a) Radyoterapi ekipmanı
b) Kardiyoloji ekipmanı
c) Diyaliz
ç) Sun’î teneffüs tertibatı
d) Nükleer tıp ekipmanı
e) Tüp teşhisleri için gerekli laboratuvar ekipmanı
f) Analiz ekipmanı
g) Derin dondurucular
ğ) Üreme testleri
h) Hastalıkların, yaraların ve sakatlıkların tespit edilmesi, önlenmesi, izlenmesi, iyileştirilmesi, hafifletilmesi için kullanılan diğer cihaz ve aletler
ı) Elektrikli ve elektronik eşya tanımı kapsamındaki diğer tıbbi cihazlar
9- İzleme ve kontrol aletleri:
a) Duman dedektörü
b) Isı ayarlayıcıları
c) Termostatlar
ç) Evsel veya laboratuvar ortamında kullanılan ölçme, tartma ve ayarlama cihaz ve aletleri
d) Endüstriyel tesislerde kullanılan diğer kontrol ve izleme enstrümanları (örneğin kontrol panelleri)
e) Elektrikli ve elektronik eşya tanımı kapsamındaki izleme ve kontrol aletleri
10- Otomatlar:
a) Sıcak içecek otomatları
b) Sıcak veya soğuk şişe veya kutu otomatları
c) TKatı ürünler için otomatlar
ç) Para otomatları
d) Otomatik şekilde her çeşit ürün teslim eden bütün aletler
e) Elektrikli ve elektronik eşya tanımı kapsamındaki diğer otomatlar
Giriş
Şekil 2. E-atık toprak dolgu sistemi
Her yıl milyonlarca ton e-atık birikmektedir. Geri Dönüşüm lisanslı şirketlerince yapılmalıdır. Ülkeler çevre dostu e-atık yok etme kanunları hazırlamaktadır. E-atıklar hem değerli ve geri dönüşebilir, hem de tehlikeli maddeler içerebilmektedir. Modern yöntemlerle zararlı emisyonlar ve tehlikeli maddelerin çevre ve sağlık üzerine zararlı etkileri önlenebilir. Teknolojik (High-Tech) atıkları fakir ülkelere ihraç etmemelidir.
8. Abd’de E-Atık Durumu
ABD’de elektrik&elektronik aletler ABD’nin toplam milli üretiminin on yıl önce %1 şimdi %6’sı seviyesindedir. Yılda 57 milyon TV ve bilgisayar satılmaktadır. Yeni TV ve bilgisayar alıcıları eski ürünleri hemen atmamakta olup yılda 20–24 milyon ürün her yıl stoklanmaktadır. Kaliforniya’da her gün 10 binden fazla bilgisayar ve TV kullanılmaz hale gelmektedir. ABD’de her yıl 130 milyon cep telefonu geri dönüşüme uygundur. Bu atıklardan toplam 202 bin ons Au üretilebileceği gibi 65 bin ton zehirli atık gömülme/yakılmadan uzaklaşabilir. ABD’de toplanmış 500 milyon cep telefonu vardır. Kaliforniya’da 6 milyondan fazla stokta bilgisayar ve TV atığı vardır.
1 Temmuz 2004’ten itibaren tüketici bilgisayar ve TV alırken 6–10 $ e-atık yok etme/imha vergisi ödemektedir. E-atık geri dönüşüm parası almayan satıcıya 2500–5000$ ceza kesilecektir.
Üreticiler, 1 Temmuz 2005’ten itibaren bir yıl önceki ürünlerinin dökümünü ve içindeki tehlikeli maddeleri beyan etmek zorundadır. ABD’deki e-atıklar ya deniz aşırı fakir ülkelere ihraç edilmekte (%50-%80) ya da hapishanedeki ucuz iş gücü suçlular kullanılarak tehlikeli çalışma koşullarında geri dönüştürülmektedir. Uluslararası Elektronik Geri Dönüşümcüleri Birliğine (IAER) göre 2003 yılında ABD’de 700’den fazla işçi e-atık geri dönüşümünde çalışmış ve 700 milyon dolar yıllık gelir yaratmıştır.
9. Türkiye’de E-Atık Durumu
DPT verilerine göre 2000 yılında 30 milyon TV, 2005 yılında 80 milyon cep telefonu ve 19 milyon sabit telefon abonesi vardır. Türkiye Beyaz Eşya Üreticileri Derneğine göre 2006 yılında Ocak-Temmuz döneminde 6.7 milyon adet beyaz eşya üretilmiştir bunun 4.3 milyon adedi ithal edilmiştir. Sadece Vestel’in yılda 10 milyon CRT-TV, 4 milyon LCD ve plazma TV, 3.5 milyon buzdolabı, 2.5 milyon çamaşır makinesi, 1 milyon bulaşık makinesi, 1 milyon fırın, 0.7 milyon klima, 12 milyon dijital cihaz, 0.5 milyon Laptop bilgisayar üretim kapasitesi vardır.
Ülkemizde de e-atıklar çığ gibi büyümektedir.Buzdolabı atıklarının geri dönüşümünde, CFC gibi ozon tüketen zararlı maddeler eski dolaplardan geri dönüşüm öncesi uzaklaştırılmalıdır. Pil/Akü geri dönüşümünde ise Pb-asit tip araç akülerinin geri dönüşümü %90 oranında yapılmaktadır. Asitsiz kurşunlu/çinkolu pillerin %4’ü geri dönüştürülmüştür. Ni-Cd, NiMH ve Lion piller çevreye zararlı aktif metaller içerdiğinden uygun şekilde yok edilmelidir. İletişimin vazgeçilmezi cep telefonu geri dönüşümünde telefonlar kıymetli Au ve Cu kaynağı olup, gömüldüğünde EPA’ya göre zehirli (Pb, Hg, Cd ve As) içerir. 1 ton cep telefonundan 230 gr 1 ton eski maden atığından 62 gr Au kazanılmaktadır. Böylece madencilik faaliyeti azalır, zehirli atıklar gömülmez.
10. Sonuçlar
E-atıklar uygun yöntemlerle geri kazanılırsa hem çevreci (çevre daha az kirlenecek) hem de önemli ölçüde iş sahası yaratabilecek önemli bir PAZAR olmaktadır. Dünyada E-atık pazarı 2004’te 7.2 milyar dolardan 2009’da 11 milyar dolara %8.8 hızla artacaktır. Bundan sonra üretilecek elektronik malzemeler beşikten-mezara kadar tehlikeli atık içermemeli ve çevre dostu olmalıdır. Üretici temiz/çevreci ürün üretmek zorundadır. Aksi halde kirleten öder felsefesi yaygınlaşmaktadır. Dünyada e-atıkla ilgili kanuni yaptırımlar üç kategoride yoğunlaşmaktadır:
a. Üreticinin ürününü geri alması (üretici sorumludur, o öder),
b. ARF – ön ödemeli geri dönüşüm ücreti alma (alırken tüketici öder),
c. Vergi kredisi koyma (geridönüşümcüye vergi avantajı sağlama).
Hızla gelişen teknolojinin kirli yüzü e-atıklar hızla dünyayı tehdit eder duruma gelmektedir. Üreticiler bu tehlikeli atıkları geri almalı, temiz yapmalı ve yeşil yapmalıdırlar. Avrupa Birliği’nin WEEE ve RoHS direktifleri ülkemizi bağlayacağından sanayimiz e-atıkların yok edilmesi, geri kazanılması ve yeni üretilecek elektrikli ve elektronik cihazlarda tehlikeli ve zehirli metal kullanımı azaltılmalıdır. Ülkemizde de çığ gibi büyüyen e-atıkların emniyetli ve güvenli şekilde toplama, yok etme ve geri dönüşümü bir sektör haline dönüşmelidir. Bu sektör önemli miktarda eğitim seviyesi düşük işgücüne istihdam olanağı sağlayabilir. E-atıkların uygun yöntemlerle geri kazanımı hem çevreci (çevreye verilecek zararı azaltan) hem de önemli ölçüde iş sahası yaratabilecek önemli bir pazar olabilir.
Kaynak: Muammer KAYA, Ayça SÖZERİ
Osmangazi Üniversitesi, Teknoloji Araştırma Merkezi (TEKAM), Eskişehir Anadolu Üniversitesi, Çevre Mühendisliği Bölümü, Eskişehir
Türkiye İçin Geri Dönüşüm - Elektronik Atık (E-Atık) Geri Dönüşümü/Kazanımı
Konunun uzmanı yetkili kuruluşlar tarafından türkiye genelindeki mağaza ve yetkili servislere yerleştirilen geri dönüşüm kutuları ile e atıkların toplanması mümkün. Çizelge 1 de ise hangi ürünlerin hangi oranda geri dönüşümünden bahsetmiş bulunmakta zaten bunun yanı sıra yine bir makaleden aldıgım bir kesit bu konuda biraz daha açıklayıcı oluyor.
ÇİZELGE 1. e-Atıkların tanımı, sınıflandırılması, geri kazanımı, tekrar kullanımı ve geri dönüşüm oranları
“Atık kabul edilen elektronik eşyalar geriye dönüşümü mümkün metal, cam ve plastik malzemeler de içermektedir. Yongalar, kablolar, cam, alüminyum, çelik, bakır ve diğer değerli metaller, plastik veya bunların komposit bileşenlerinden oluşan parçalar barındırmaktadır. Bu malzemeler ya doğrudan yeniden kullanılırlar ya da işlenip değerlendirilirler.”
